Cyrenaica
Libië – Kuststrook | Anno 2005
Cyrene
De Jebel Akhdar, een bergachtig plateau in het noordoosten van het land, is een unicum in het woestijnachtige Libië. Het is dicht bebost en doorsneden door verscheidene rivieren en wadi’s. Jaarlijks valt er gemiddeld 600 mm neerslag
Het plateau is rijk aan grondwaterlagen. Dat volstaat om van dit deel van Cyrenaica een uitzonderlijk vruchtbaar gebied te maken. In de oudheid was het de graanschuur van zowel Athene als Rome |
|
In het noorden loopt het kalksteenplateau meestal uit op landtongen met steile klifwanden |
Kustvlaktes zijn dan ook eerder zeldzaam in Cyrenaica
Berbers – of Imazighen zoals ze zichzelf noemen – vormen de oorspronkelijke bevolking van Cyrenaica. Terwijl Fenicische en Griekse kolonisten zich vanaf 900 v.Chr. op de kusten van Noord-Afrika vestigden, heersten zij vooral over de oases van het binnenland
Cyrene
In 631 v.Chr. stichtten een honderdtal Griekse kolonisten de stad Cyrene waaraan Cyrenaica zijn naam ontleent. Haar welvaart had de stad bijna uitsluitend aan silphium te danken, een venkelachtige die als geneesmiddel, parfum en afrodisiacum gebruikt werd. Maar vooral haar kwaliteiten als contraceptivum en abortivum werden gewaardeerd
Uiteindelijk leidde overexploitatie tot het uitsterven van de plant en de economische teruggang van Cyrene |
|
Op de stoa langs de Battusstraat, de hoofdstraat van de stad, herinneren beelden van Herakles en Hermes nog steeds aan de Griekse oorsprong van Cyrene |
Een van de meest indrukwekkende constructies in Cyrene is het Griekse gymnasium. In het midden van het plein (uiterst links op de foto) staan nog de restanten van een tempel die aan Dionysos gewijd was
In 74 v.Chr. werd Cyrene een Romeinse kolonie. Van het gymnasium maakten zij een forum |
|
Als hogepriester van de Tempel van Apollo ging het Jason Magnus indertijd voor de wind. Zijn huis uit de 2e eeuw n.Chr. nam maar liefst twee huizenblokken in beslag |
Nog steeds stralen de ruïnes rijkdom en luxe uit, met de marmeren trappen, het atrium met de rondgang, de vele kamers en… |
|
…de mozaïeken op alle vloeren, zelfs in de brede gang |
Grote mozaïeken werden enkel als vloerbedekking aangewend. De steentjes werden ter plaatse ingepast. Kleine mozaïeken daarentegen dienden als muurdecoratie en werden met korreltjes glaspasta in het atelier vervaardigd. De klant kon dan zijn favoriete motieven vooraf in een catalogus uitkiezen
Nimf met sater
Hoofd van Medusa |
|
Een van de tempels op de agora is aan de godin Demeter en haar dochter Kore gewijd. Indertijd was deze tempel voor vrouwen gereserveerd |
Voor een maritieme stadstaat zoals Cyrene was Poseidon, god van de zee en de wateren, een belangrijke godheid. Zijn drietand herkennen we op een monument dat in de 3e eeuw v.Chr. op de agora opgericht werd om een overwinning op zee te vieren
|
De heilige weg leidt naar het lager gelegen oude Cyrene zoals het door Battus in de 7e eeuw v.Chr. gesticht werd |
|
Verreweg het belangrijkste gebouw in het oude Cyrene was de tempel van Apollo. Zijn fundamenten stammen uit de 6e eeuw v.Chr. wat hem tot één van de oudste tempels van Cyrene maakt
Tussen de ruïnes is een prachtig, meer dan levensgroot beeld van de god Apollo gevonden. Ook werd een marmeren steen ontdekt met de tekst van de Heilige Wet. Die beschreef hoe je ritueel gezuiverd kon worden van miasma, een soort moreel-religieuze smet die je door onethisch gedrag kon oplopen
Leeuwen beschermen de omgeving van de tempel van Apollo
Ook het reusachtige theater dateert uit de 6e eeuw v.Chr. Het is tegen een helling gebouwd en biedt plaats aan duizend toeschouwers. Maar de Romeinen verkozen gladiatorgevechten en gevechten met wilde dieren boven toneelopvoeringen. Daarom bouwden ze in de 2e eeuw n.Chr. de halfronde Griekse constructie om tot een volwaardig amfitheater
De tempel van Zeus dateert uit de 6e of 5e eeuw v.Chr. en meet 70 bij 32 meter, wat hem groter maakt dan de Zeustempel van het Griekse Olympia. Binnenin resideerde een reusachtig beeld van de oppergod
Joden vormden een belangrijk deel van de bevolking van Cyrene. Maar onder de Romeinen kwamen ze steeds meer in de verdrukking. Dat leidde tot enkele opstanden, zoals in 115 n.Chr., toen Joodse rebellen grote aantallen burgers brutaal vermoordden. Ook de tempel van Zeus moest eraan geloven
De genadeslag kwam er met de beruchte onderzeese aardbeving van 365 n.Chr. met een geraamde magnitude van meer dan 8. Kustgebieden vielen aan een nooit geziene tsunami ten prooi, op het eiland Kreta werden alle steden verwoest. In Cyrene werd de Zeustempel zwaar beschadigd en daarna definitief aan zijn lot overgelaten
|
|
|
Apollonia
Aanvankelijk was Apollonia niet meer dan de zeehaven van Cyrene, maar gaandeweg wist ze haar moederstad naar de kroon te steken
In de Romeinse tijd maakte Apollonia zelfs deel uit van de Pentapolis, de belangrijkste vijf steden van Cyrenaica. Onder de Byzantijnen werd het de hoofdstad van de Romeinse provincie Libya Superior. Dat blijkt onder meer uit de aanwezigheid van een indrukwekkend paleis met twee verdiepingen. Omstreeks 640 werd de stad ingenomen door islamitische veroveraars die dit deel van het continent zouden arabiseren
|
Dat het christendom in het Byzantijnse Apollonia nog altijd een rol speelde, blijkt uit het feit dat bewoners er in verscheidene basilieken terecht konden |
|
Indertijd waren deze basilieken prominent aanwezig in het stadsbeeld. Nu zijn het hun bleke zuilen, meestal in cipollinomarmer, die het terrein domineren. In de westelijke basiliek zijn nog restanten van de mozaïekvloeren aanwezig
Zelfs in de wijze waarop de basilieken gebouwd werden, kon je de politieke evolutie aflezen. Terwijl de apsis van de westelijke basiliek nog naar het westen gericht was en gehorigheid aan Rome uitdrukte, was deze van de oostelijke en de centrale basiliek naar het oosten gericht. Byzantium had immers de scepter overgenomen van Rome
De centrale basiliek was de belangrijkste basiliek van de stad. Toch blijken de muren van slechte kwaliteit te zijn, terwijl sommige mozaïeken niet voltooid zijn en sommige zuilen niet van marmer zijn
Men vermoedt dat men heeft moeten improviseren bij het bouwen van de kerk |
|
In het baptisterium werd het doopsel toegediend door volledige onderdompeling in water, zoals binnen de Oosters-Orthodoxe Kerk nog steeds de regel is |
Net zoals het theater van Cyrene bevindt dat van Apollonia zich in een schitterende omgeving. Maar dit beeld is zeer misleidend. Want door de aardbeving van 365 kwam het kustgebied van Apollonia ongeveer 3,8 m lager te liggen. Waar zich nu enkele rotsachtige eilandjes in zee bevinden, lag vroeger de bruisende haven. Daar hebben onderwaterarcheologen een van de meest intacte havens uit de Griekse oudheid ontdekt, gebouwd in de 7e en 6e eeuw v.Chr.
Qasr Libya
In 1957 ontdekten arbeiders in de omgeving van Qasr Libya per toeval een vijftigtal panelen van een mozaïekvloer in een Byzantijnse kerk uit de 6e eeuw. De fenomenale vloermozaïeken staan ondertussen bekend als een van de mooiste voorbeelden van deze kunstvorm
De meeste panelen stellen dieren of mythische wezens voor, onder meer vogels… |
|
… lotusbloemen, eenden en vissen in de omgeving van de Nijl… |
…een pauw… |
|
…en zelfs een beer in actie |
Een afbeelding van de riviergod Eufraat wijst erop dat in de 6e eeuw christelijke en heidense invloeden nog steeds nauw met elkaar verweven waren |
|
Ook de riviergod Gihon is van de partij. In het Boek Genesis wordt hij als één van de vier paradijsrivieren in de Tuin van Eden vermeld |
Een vrouw met een mand boordevol fruit kijkt de toeschouwer recht in de ogen en maakt een geruststellend gebaar. Aan de oorlogen was een einde gekomen, de ananeosis of de vernieuwing was ingezet |
|
Ook bijzonder is de voorstelling van de Pharos van Alexandrië, de beroemde vuurtoren uit de 3e eeuw v.Chr. die tot de zeven klassieke wereldwonderen gerekend wordt |
Ptolemais
Toen de Egyptenaren in 322 v.Chr. de zeehaven van Barca inpalmden, noemden ze haar Ptolemais. De stad kwam tot grote bloei, maar de aardbeving van 365 en de invallen van de Vandalen en de Arabieren maakten daar een einde aan. Vandaag rest er vooral een kale, winderige vlakte waar de twee torens van de Taucheira-poort over uitkijken
Romeinse ingenieurs bouwden een aquaduct dat regenwater over een afstand van ruim twintig kilometer uit de naburige heuvels aanvoerde. Onder het forum installeerden ze enkele enorme waterreservoirs
In totaal kunnen de zeventien gewelfde compartimenten zes miljoen liter water bevatten. Acht galerijen lopen van noord naar zuid over een lengte van 50 meter, de negen oost-westgalerijen zijn 20 meter lang
Dat maakt van deze cisternen de grootste watertank van Noord-Afrika en wellicht van het hele Middellandse Zeegebied
Een andere blikvanger is de Villa der Zuilen. Eigenlijk mag je dit eerder een paleis dan een villa noemen. Het stond op een plateau met panoramisch uitzicht op zee en besloeg met zijn 600 m² een volledig huizenblok. De woonruimten telden twee verdiepingen
Het atrium was door een overdekte zuilengalerij omgeven. Daar sloten twee eetkamers op aan, beide eertijds versierd met indrukwekkende mozaïekvloeren en prachtige kunstwerken. Volgens sommigen overtrof deze villa in haar grandeur zelfs haar tegenhangers in Pompeï en Herculaneum
Jaak Palmans
© 2025 | Versie 2025-08-22 15:00